De zaak Van der Stoep en de veranderde zeden

D. van der Stoep, voormalig lid van het Europees Parlement voor onder meer de PVV is veroordeeld door de strafrechter omdat hij heeft geprobeerd seks te hebben met minderjarige meisjes.

Zijn zaak is om een aantal redenen markant. Allereerst natuurlijk omdat het om een politicus gaat die zitting in het EU-parlement had namens een partij die Mohammed, beter bekend als de profeet Mohammed, als pedofiel betitelt omdat hij circa 1400 jaar geleden met een kindbruid trouwde. Als je voor zo’n partij in een parlement zit, moet je natuurlijk niet zelf seks zoeken met halve kinderen. Fatsoensrakkers die er een dubbele standaard op nahouden, het is als een vulkaan waarvan je weet dat hij een keer moet uitbarsten. Hij is ook vast niet de laatste fatsoensrakker die door de mand valt, dus laten we daar maar meteen over ophouden.

Opmerkelijk aan de zaak is dat hij tot gevangenisstraf – zij het deels voorwaardelijk – is veroordeeld zonder dat het daadwerkelijk tot seks is gekomen. Zo streng is het strafrecht niet altijd geweest.

In Nederland zijn vooral de christen-democraten altijd grote voorstanders geweest van een strenge en uitgebreide zedelijkheidswetgeving. Met de opkomst van de christen-democratie aan het eind van de 19e eeuw kwam ook de uitbreiding van strafbaarstelling van alles wat volgens de heersende normen seksueel afwijkend was.

Pas in de jaren zestig van de vorige eeuw kwam daar verandering in. Een keerpunt waren twee arresten van de Hoge Raad: het Chick-arrest en het zogenaamde Deep Throat-arrest uit 1978. De Hoge Raad herformuleerde in deze arresten het verbod op pornografie door het te interpreteren vanuit het publiek, in plaats vanuit de zedelijkheidsopvatting van een parlementaire meerderheid zoals die op een bepaald moment in de betreffende strafbepaling was neergelegd. De regel werd nu dat je niet ongevraagd met pornografie geconfronteerd mocht worden. De Hoge Raad vond hiermee een fraaie tussenweg tussen twee uitersten: het opleggen van de meerderheidswil aan iedereen, ook degenenen die er anders over denken, enerzijds, en anderzijds het te grabbel gooien van bepaalde normen die door een groot deel van de burgers, waarschijnlijk zelfs door een meerderheid, worden gedragen. Kortom, geen fatsoensdictatuur, maar ook geen anarchie. Deze liberalisering op het gebied van de pornografie was onderdeel van een bredere seksuele liberalisering.

Deze liberalisering, eenmaal ingezet in de jaren zestig (flower power), ging door. Zo werd minimumleeftijd waarop seksuele activiteit was toegestaan, verlaagd. In de jaren tachtig is er zelfs even sprake van geweest de grens (‘age of consent’ in modern Nederlands) bij 12 jaar te leggen, maar dat vond een meerderheid in het parlement bij nader inzien geen goed idee, zodat dit niet doorging.

Merkwaardig genoeg kwam er al snel een tegenreactie op gang. Iedereen die in de tweede helft van de jaren tachtig van de middelbare-schoolleeftijd was, of ouder, herinnert zich de plotselinge opkomst van het thema kinderporno en de incestzaken Epe en het kleuterdagverblijf De Bolderkar. In beide zaken zijn waarschijnlijk grote fouten gemaakt, met rampzalige gevolgen voor de betrokkenen. Dat wil overigens niet zeggen dat seksueel (kinder)misbruik en kinderporno niet zouden bestaan, integendeel, maar het gaat me hier even om een fenomeen dat wel het pendule-effect wordt genoemd. Dit effect houdt in dat als een ontwikkeling sterk in een bepaalde richting gaat, er vaak nadat er een uiterste punt wordt bereikt, een ontwikkeling in precies omgekeerde richting optreedt. De veroordeling van Van der Stoep is daar een voorbeeld van: in de jaren zeventig zou hij nooit veroordeeld zijn voor het trachten minderjarige meisjes over te halen tot seks. Misschien wel voor het daadwerkelijk hebben van seks met een 14-jarige, maar dat even terzijde. Maar in het huidige tijdsgewricht van nieuw puritanisme (‘rape culture’) is iemand zoals hij fair game (niet te verwarren met fair play, dat betekent heel iets anders) en leidt zelfs een poging tot seks al tot gevangenisstraf.

De veroordeling heeft waarschijnlijk minder te maken met zijn leeftijd, als wel met het leeftijdsverschil tussen hem en de meisjes waar hij op loerde. Een ongeschreven sociale norm zegt immers dat de ondergrens voor een jongere partner van een man ligt bij de helft van zijn leeftijd, vermeerderd met zeven jaar. Van der Stoep is van 1980. Ten tijde van de feiten was hij dus tussen de 33 en 35 jaar. Zijn ‘ondergrens’ lag volgens deze genoemde, ongeschreven regel op dat moment dus op 23-24 jaar, niet 14 jaar, zoals bij een van zijn ’targets’. Misschien is dit wel de echte regel die de strafrechter heeft toegepast. Want als het zedenstrafrecht iets leert, dan is het wel dat de geschreven regel in het strafwetboek (de ‘delictsomschrijving’) alleen maar een middel is om de heersende normen tot gelding te brengen. En die normen veranderen met de tijden.

Paul Verhaegh