donderdag, 16 oktober 2014
Doorsturen Doorsturen   Printen Printen

Column Marco Visscher, spreker op de Mises conferentie 25 oktober

Op 25 oktober spreekt Marco Visscher op de Mises conferentie. Er zijn nog plaatsen beschikbaar. Ter introductie van deze spreker plaatsen we zijn column: Lang leve de bevolkingsgroei!

marco-visscherHet ongeloof kaatste. Ik had een vriend verteld dat mijn vrouw zwanger was van een meisje en hij had grote ogen opgezet. Of wij wel beseften dat voortplanting gelijkstond aan milieuvervuiling. Immers, wanneer ons kindje eenmaal ontelbaar veel wegwerpluiers had volgepoept voor een eeuwig leven op de afvalberg, begon de ellende pas écht. Steeds nieuwe kleren om modieus te blijven.

Steeds nieuwe gadgets. Nog meer spullen. En al dat eten en autorijden tijdens een mensenleven… Denk eens wat dat doet met onze planeet. Mijn vriend noemde mij een ‘eco-crimineel’. Toen was het míjn beurt om grote ogen op te zetten.

Tot dan had ik onze foetus niet als een milieuramp beschouwd. Ik vond een schattig baby’tje vooral een aandoenlijk vooruitzicht. Was de verrijking in ons persoonlijke leven een egoïstische daad die de beschaving ten onder zou brengen? Wanneer ik ons dilemma aan anderen voorlegde, zag ik herkenning. De wereld is al vol, er is geen ruimte meer. Dat wordt oorlog met zoveel mensen die vechten om onze schaarse grondstoffen!

Aan de vooravond van de zevenmiljardste wereldbewoner – 31 oktober is de uitgerekende datum – is dat pessimisme overal. De Verenigde Naties waarschuwen voortdurend voor de gevolgen van een toenemende wereldbevolking. Jan Pronk voorspelt een ‘gevecht om de schaarste’. Internetfora zijn overbevolkt met bezoekers die menen dat het maar eens moet worden gezegd dat er gewoon teveel mensen zijn. Obama’s wetenschappelijk topadviseur heeft eens gepleit om de bevolking te steriliseren via een middel in het drinkwater.

Hoe begrijpelijk de vrees ook klinkt, het is allemaal prietpraat. De onheilsprofeten die angstig aftellen totdat nummertje zeven miljard wordt geboren, hebben historisch ongelijk, stapelen rekenfouten op elkaar, vermommen hun vooroordelen in modieuze smoesjes en ontberen een inspirerende visie op vooruitgang. Sterker nog, hun visie is schadelijker voor de mensheid dan ze zich realiseren.

***

‘Wij zijn een last voor de wereld. De natuur onderhoudt ons nu al niet.’ Het klinkt als een moderne klaagzang op overconsumptie, maar het waren de woorden van Tertullianus, een kerkvader uit de tweede eeuw, toen de aarde nog geen 300 miljoen inwoners telde.

Zo wemelt de geschiedenis van de geleerden die hebben verzucht dat een uitbreiding van het aantal mensen uiterst problematisch is: Confucius, Plato, Aristoteles, Niccolò Machiavelli, Martin Luther King, prins Charles, de dalai lama… Volgens hen zou bevolkingsgroei leiden tot meer armoede, ziekte, oorlog, vervuiling en domheid en tot minder democratie, arbeidsproductiviteit en levensvreugd.

De Britse predikant en vroege econoom Thomas Malthus geniet nog altijd een cultstatus, twee eeuwen na zijn invloedrijke essay uit 1798, waarin hij stelde dat de aarde niet in staat zou zijn een snel groeiende bevolking te voeden. Achteraf bleek die stelling grandioos misplaatst doordat nieuwe landbouwtechnieken de voedselproductie ongekend deden stijgen.

Anno 2011 klinken echo’s van Malthus sterk door in de milieubeweging, waar een boegbeeld als Wouter van Dieren (bekend van de Club van Rome) al tientallen jaren voorspelt dat de mensheid afstevent op de apocalyps. Maar ook in de populaire cultuur horen we telkens dat wij een vreselijke plaag voor de planeet zijn: van losse opmerkingen van opiniemachine Jort Kelder of Agent Smith in The Matrix tot interviews met bestsellerauteur Jonathan Franzen of Hollywoodster Cameron Diaz.

Hun zorgen zijn ook niet zo vreemd. We kijken om ons heen, zien ernstige uitdagingen en verwachten dat die erger worden als er meer van ons zijn. Toen Tertullianus rondkeek, zal hij de nodige ellende hebben gezien: schrijnende armoede, honger en ziekte. Malthus zag moreel verval en hekelde zijn overheid die geld gaf aan de ongemanierde, promiscue armen.

En wat zien wij nu? De ‘natuurlijke grenzen’ van een ‘eindige planeet’. Het is hét argument om de groei van de wereldbevolking te stabiliseren. Maar wat wordt voorgesteld als een natuurlijke grens is in feite een grens aan ons vernuft. De aarde zit vol rijkdommen die worden ontdekt wanneer een samenleving beschikt over de technologische kennis en middelen om ze aan te wenden.

Zo veranderde steenkool in een goedje dat het aardig deed als juweel in de ultieme bouwsteen van de Industriële Revolutie, voordat het inmiddels grotendeels werd vervangen door andere brandstoffen – olie en gas – die minder schadelijk zijn.

Er bestaat dan ook geen vaste hoeveelheid grondstoffen die voortdurend slinkt. Onze inventiviteit bepaalt wat wel of niet een grondstof is. Daarom neemt die voorraad niet af, maar juist toe, zoals valt te zien aan de toegenomen voorraden in de industrie en de sterk dalende prijzen van grondstoffen over de langere termijn.

Wie weet wat er allemaal mogelijk is met de aardse schatten die we nog niet ten volle benutten, of nog helemaal niet hebben ontdekt? Niet de planeet is eindig, maar het vertrouwen in onszelf om de ‘natuurlijke grenzen’ steeds weer iets verder op te rekken en onze problemen op te lossen.

Problemen zijn er namelijk nog genoeg: miljarden mensen moeten nog kennismaken met voorspoed en vrijheid en het milieu moet ook nog heel wat schoner. Maar in de afgelopen zes decennia van ongekende bevolkingsgroei is niettemin de nodige progressie geboekt: in vrijwel ieder land is armoede nooit eerder zo effectief bestreden, eet iedereen meer en beter, leven we langer, gezonder en vreedzamer dan ooit, en binnen opkomende landen verbetert de milieukwaliteit vanaf een bepaald welvaartsniveau.

Er gebeurde dus precies het tegenovergestelde dan waarvoor werd gevreesd. Want de geschiedenis wemelt misschien van de doemdenkers, maar wemelt ook van de briljante gekken met een goed idee.

Zwartkijkers beweren dat we geluk hebben gehad en dat het deze keer écht hommeles wordt. Misschien verkeren ze in de veronderstelling dat de bevolkingsgroei onophoudelijk doorzet. De natuurkundige Stephen Hawking berekende eens dat er in het huidige tempo in het jaar 2600 alleen maar staanplaatsen zouden zijn.

Dat mag zo zijn maar vele experts zijn het erover eens dat de wereldbevolking ergens deze eeuw of op z’n laatst begin volgende eeuw zal stabiliseren – wellicht tussen de acht en tien miljard, heel misschien pas bij vijftien miljard, zo berekenden de opstellers van het jongste VN-rapport dit voorjaar – en daarna gaat afnemen.

Welnu, reken even mee. Stel, vijftien miljard mensen wonen in groepjes van vier in een vrijstaande, gelijkvloerse eengezinswoning op het Nederlandse gemiddelde woonoppervlakte van 120 vierkante meter. Reken daar nog eens 125 vierkante meter aan tuin bij, eveneens de Nederlandse standaard volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Al die miljarden huisjes en miljarden tuintjes naast elkaar beslaan dan 918.750 vierkante kilometer: een gebied zo groot als de gezamenlijke oppervlakte van… Frankrijk en Italië. Hoezo staanplaatsen? Als 6,999 miljard mensen op kraamvisite zouden komen voor een feestelijke receptie biedt België voor iedereen genoeg ruimte om te dansen.

***

Antropologen menen dat vermoedelijk iedere cultuur altijd een vorm van bevolkingsbeleid heeft gehad of nagestreefd: zwakke baby’s werden buiten de stadsmuren aan hun lot overgelaten of soms verdronken wanneer ze ongewenst waren. Het idee om ook op wereldschaal de omvang en samenstelling van de bevolking te beheersen, is echter relatief jong.

In Fatal Misconception documenteert Matthew Connelly, hoogleraar geschiedenis aan de Columbia Universiteit in New York, de opkomst van de internationale beweging voor geboortebeperking. Hij beschrijft hoe aan het begin van de twintigste eeuw in diverse landen voorstanders van eugenetica aan invloed wonnen. Zo werd het ideaal van rasverbetering benaderd door immigratie in te dammen en een trouwverbod voor zwakzinnigen af te kondigen.

Daarna kwamen subtielere middelen. Uit naam van ontwikkelingshulp en vrouwenrechten werden gezinnen in arme landen aangemoedigd aan geboortebeperking te doen. Intussen keek de wereld toe toen Indiase mannen massaal verplicht werden gesteriliseerd in de jaren zeventig en China zijn eenkindbeleid afkondigde: een gruwelijke praktijk die door enkele misantropen nog altijd wordt verheerlijkt.

En in deze tijd waarin klimaatverandering en overconsumptie obsessies van de elite zijn geworden, biedt de Britse organisatie Population Matters – met keurige beschermheren en -vrouwen als filmmaker Sir David Attenborough, Gaia-wetenschapper James Lovelock en chimpansee-onderzoeker Jane Goodall – een eigentijdse, ‘groene’ variant van de eugenetische wens: neutraliseer de uitstoot van broeikasgassen van uw verre vliegvakantie en stuur condooms naar Afrika. Dit initiatief, PopOffsetts, toont hoezeer het geloof in overbevolking in wezen een stokoud vooroordeel is dat op zoek is naar een acceptabele rechtvaardiging.

Daarom passen ook vraagtekens bij het argument voor de keuzevrijheid van vrouwen om zelf te bepalen hoeveel kinderen ze willen. Natuurlijk moeten ze die autonomie hebben en op veel plaatsen in de wereld valt op dat gebied nog veel te winnen, maar hoeveel vrijheid wordt hen eigenlijk gegund wanneer een westerse hulporganisatie invliegt met een scheepslading condooms en een verhaal over CO2-uitstoot? Daarmee geef je hen geen vrijheid, maar een dreigement. Het is een waarschuwing dat ze vooral niet teveel kinderen op deze fragiele planeet mogen zetten.

De wereld biedt genoeg ruimte voor een hele hoop mensen, maar er is tegenwoordig helaas weinig ruimte voor de afwijkende visie dat wij géén verwoestende plaag zijn, zoals wordt beweerd door een eindeloze stoet aan commentatoren die allemaal op hun beurt vinden dat ze een taboe doorbreken. Maar het échte taboe berust op de erkenning van ons unieke talent om onze horizon telkens te verleggen en ons leven en dat van anderen verder te verbeteren.

Wie angst zaait over de omvang van de menselijke soort – en dat is een gevaarlijk populair tijdverdrijf geworden – pleegt een aanval op de ontwikkeling die de mensheid vooruit heeft gestuwd en nog veel verder moet brengen. Want wie alles van honger en milieuvervuiling tot oorlog, files, banenverlies en wachtlijsten in de zorg ziet als problemen die te herleiden zijn tot onze vruchtbaarheid haalt de aandacht weg bij de werkelijke oorzaken: een schrijnend gebrek aan een politieke daadkracht om snel af te rekenen met urgente maatschappelijke problemen, en een gebrek aan moed om vrijheid en democratie te bevorderen.

Wie zich, zoals ik, boos maakt over de armoede en oorlog in grote delen van Afrika moet niet zitten mokken over het voortplantingsgedrag van Afrikanen. Wij moeten politici verantwoordelijk houden voor hun beleid.

Een mens is niet louter een hebzuchtig, CO2-uitstotend zoogdier met een mond die moet worden gevoed, maar ook – in de woorden van de twintigste-eeuwse econoom Julian Simon – een paar handen dat kan werken en een stel hersenen dat iets toevoegt aan het uitdijende arsenaal van kennis en kunde: de ware motor van vooruitgang. Het lijkt erop dat de neomalthusianen er alles aan doen om die gave in te dammen. Dat is waarom ze fel moeten worden bestreden.

Thuis is inmiddels ook sprake van een bevolkingsexplosie. Een tweede kindje heeft zich gemeld: een potentiële probleemoplosser en – extra leuk – een potentiële moeder. Daar gaan we nog een hoop plezier aan beleven.

Met toestemming overgenomen, Gepubliceerd in Letter & Geest, Trouw, 8 oktober 2011 en alhier

 
Waardering: 
1 Star2 Stars3 Stars4 Stars5 Stars

Door , topic: Algemeen
Reacties op dit artikel kunnen gevolgd worden op de RSS 2.0 feed.
Reacties
  1. plato schreef op : 1

    Nou, dat ziet er dan goed uit. Ik verheug me nu al op de 15 miljardste inwoner. Deze man heeft het echt begrepen, maar van filosofie heeft ie totaal geen kaas gegeten. In zijn ogen is het doel van het leven de ongebreidelde voortplanting. Jammer voor de mensen die het wel genoeg vinden. En jammer voor al die kinderen die kansloos geboren gaan worden. Welterusten.

  2. opt-out schreef op : 2

    Mijn standaard antwoord op opmerkingen over de omvang van mijn gezin in relatie tot overpopulatie is dan ook altijd: “als u uzelf opoffert is het probleem opgelost”. Maar dat schijnt nooit de bedoeling te zijn.

    Plato [3] reageerde op deze reactie.

  3. Plato schreef op : 3

    @opt-out [2]: De eerste wereldoorlog is ontstaan door te veel jonge mannen die geen uitzicht op werk hadden. Uit de eerste is de tweede wereldoorlog voortgekomen, maar ook door de roep om “lebensraum”. De oorlogen in Noord-Afrika en het Midden Oosten zijn ook het gevolg van te veel mensen tegenover te weinig vruchtbare grond.

  4. Nico schreef op : 4

    Goed artikel met hoge informatiewaarde.

    Twee kanttekeningen:

    1) Veel mensen schijnen over het hoofd te zien dat met 2 kinderen per gezin het bevolkingsaantal stabiel blijft. Kennelijk is het beleid / de propaganda gericht op bevolkingsreductie. Kleinere aantallen mensen zijn nu eenmaal gemakkelijker te beheersen dan grotere aantallen. Vanuit de optiek van heersers is het ongewenst om een ‘probleem’ boven het hoofd te laten groeien. Maar ja, anderzijds, als iemand geen ‘problemen’ wilt die wat andere mensen betreft niet hoeven te bestaan, dan moet hij eigenlijk maar gewoon andere bezigheden zoeken.

    2) De voorraad grondstoffen is niet oneindig. Natuurlijk kunnen er manieren ontdekt worden om weer andere grondstoffen te gebruiken of de technologie verbeteren teneinde bestaande grondstoffen efficiënter te gebruiken. Maar wat de mens ook doet, als er verbruik is dan betekent het vroeger of later dat de voorraad op is. Tenzij ‘ie van buitenaf (vanuit de ruimte of zo) aangevuld wordt. Doemdenken is niet nodig, maar een ietwat realistisch beeld t.b.v. volgende generaties is wel handig…

  5. Naam * schreef op : 5

    Wij kunnen momenteel in Californie gaan zien of de staat 35 miljoen mensen aankan, of 100 miljoen (als half Mexico e.d. over de grenshekken is geklommen), of misschien maar 100-duizend?

    Ik ben het er mee eens dat modernere technologie een grotere bevolking mogelijk maakt maar is er oneindige groei? In Californie is nu zo’n beetje al het “fossiele water” uit de bronnen op en de rivieren hebben te weinig capaciteit. Geen water = geen voedsel en ontzilting van zeewater lijkt op korte termijn geen oplossing.

  6. Patrick schreef op : 6

    Goed verhaal, eindelijk eens iemand die vooruit kijkt met een open blik.

    Als er werkelijk teveel mensen zijn, dan…

    Ik vergelijk het maar met kippen. In Nederland hebben we onvoorstelbaar veel kippen. Die kippen doen het dus blijkbaar heel goed.